{p.e. strzelecki} Sir Paweł Edmund Strzelecki Podróżnik i naukowiec. W salonach - z powodu trudnego do wymówienia nazwiska - nazywano go krótko - "The Count", czyli hrabia. Był polskim szlachcicem z senatorskiej rodziny. Dążył do spełnienia życiowej misji, do odbicia swojego piętna na losach świata. Wierzył w potęgę ludzkiego rozumu i cywilizacji technicznej, głosił potrzebę racjonalnego użytkowania ziemi przez człowieka, wierzył w sprawiedliwość społeczną i równe prawa wszystkich ludzi, w tym również Indian, Aborygenów (zwracał uwagę na niewłaściwe i wyniszczające traktowanie czarnych krajowców) i Polinezyjczyków. Mówił o tym głośno i miał równie wielu przeciwników, co przyjaciół. Wpisał się do historii Australii po wielekroć, choć spędził tam zaledwie cztery lata: przewędrował 1100 kilometrów z plecakiem zawierającym ciężkie instrumenty pomiarowe; podczas wypraw ustalił położenie pokładów licznych złóż węgla, znalazł ślady złota, srebra, tlenków, fosforanów, siarczanów i arsenianów żelaza, tlenki tytanu, molibdeniany ołowiu, a także opale i agaty, poza tym azbest i glinkę porcelanową zdobył, pomierzył i nazwał imieniem Kościuszki najwyższy szczyt kontynentu nadał rozległym terenom Nowej Południowej Walii nazwę Gippsland w południowo-zachodnim Gippslandzie i na niektórych szczytach Tasmanii stawiał kroki na ziemiach nietkniętych stopą białego człowieka był pierwszym, który troszczył się o ekologię Australii, wskazując na szkodliwość wyrębu lasów i podszycia był pierwszym, który wskazywał na konieczność irygacji Nowej Południowej Walii i Tasmanii na szeroką skalę; był pionierem australijskiej meteorologii opracował pierwszą wielką mapę syntetyczną geologii wschodniej części Australii w 1845 roku ogłosił drukiem w Londynie pierwszą naukową książkę o Australii: "Fizyczny opis Nowej Południowej Walii i Ziemi van Diemena" Księga ta zawiera historie odkryć morskich i lądowych oraz opisy geologii, mineralogii, odchyleń magnetycznych, klimatu, meteorologii, botaniki, zoologii, krajowców, a także szczegółową analizą perspektyw rolnictwa, zajmującą prawie jedną czwartą tego dzieła o przeszło 460 stronach. Karol Darwin pisał Strzeleckiemu w podziękowaniu za egzemplarz swego dzieła: "Gratuluję Panu ukończenia pracy, która z pewnością kosztowała wiele wysiłku. Jestem zaskoczony wielością doniosłych spraw, o których Pan pisze. Niech wolno mi będzie wyrazić żal, że nie ma tam o wiele obszerniejszych wyjątków z "Dziennika podróży". Mam nadzieję, że pewnego dnia zostanie on opublikowany w całości... Z całego serca życzyłbym sobie, żeby choć czwarta część naszych angielskich autorów umiała myśleć i pisać językiem choć w połowie tak żywym, a przy tym prostym". Gubernator George Gipps pisał do lorda Russella w 1840 roku: "Mam niniejszym przyjemność przesłać Waszej Lordowskiej Mości doręczone mi przez Hrabiego sprawozdanie z jego podróży i nie mogę tego uczynić bez powiadomienia Waszej Lordowskiej Mości o wzbudzanych przez niego wśród mieszkańców tej kolonii uczuciach uznania i szacunku". Historia obeszła się ze Strzeleckim bezdusznie. Za odkrycie złota w Australii nagrodzono w 1851 roku kogoś innego, mimo protestów przyjaciół Strzeleckiego, którzy byli wtajemniczeni w całą sprawę. To gubernator Gipps prosił Strzeleckiego w roku 1840 o zachowanie tajemnicy w obawie przed anarchią, jaka zapanowałaby w kolonii na wieść o odkryciu! Góra, której nadał imię Adyny, nazywa się dziś inaczej. Próbowano też odebrać mu zaszczyt zdobycia i nazwania najwyższego szczytu Alp Australijskich. Nazwa Mount Kosciuszko, przez lata przekręcana i trudna do zapamiętania, teraz ma mieć swój aborygeński odpowiednik. Może będzie łatwiejszy do wymówienia... Czy warto upominać się o Strzeleckiego, o należne mu miejsce w pamięci i w encyklopediach? Na pewno tak. Był jednym z najwybitniejszych ludzi XIX wieku, prekursorem współczesnych idei, o którym powinni pamiętać zarówno entuzjaści ochrony środowiska, jak i zwolennicy postępu i cywilizacji. Podróże Strzeleckiego: Trasa podróży Strzeleckiego dookoła świata Wyprawa Zachodnia: sierpień 1839 - listopad 1839 Wyprawa Południowa: grudzień 1839 - maj 1840 Wyprawy po Tasmanii: lipiec 1840 - luty 1842 Wyprawa Północna: październik 1842 - kwiecień 1843 Ślady Strzeleckiego na mapach Australii: Kapitan Charles Sturt, zwany "ojcem australijskich odkrywców", dla uhonorowania Polaka nazwał Strzelecki Creek odkrytą przez siebie w 1845 roku okresową rzekę łączącą Cooper Creek z jeziorem Blanche. Od nazwy tej rzeki nadano innym miejscom imię naszego badacza: Strzelecki Track, Strzelecki Desert, Strzelecki Regional Reserve, Strzelecki Crossing, Strzelecki Hill, Strzelecki Oil Well. Było też na pustyni kino dla pracowników Strzelecki Maintenance Gang zwane "Strzelecki Odeon". Określenie tego regionu jako Strzelecki Country, o obszarze większym niż powierzchnia Polski, można znaleźć w monografii "The Strzelecki Track. Lifeline to the Corner Country" (Department of Road Transport, Australia 1996) napisanej przez Petera i June Donovan. W 1860 roku John McDouall Stuart na cześć polskiego odkrywcy nadał nazwę Mount Strzelecki najwyższej górze w paśmie wzgórz Crawford Range, na północ od Alice Spring. Na szlaku podróży Strzeleckiego przez Gippsland postawiono w 1927 roku siedem pamiątkowych obelisków: w Heyfield, Mirboo North, Leongatha, Korumburra, Koornalla, Loy Yang (koło Traralgon) i Corinella. Dla upamiętnienia podróży Strzeleckiego trasą południową na mapie Australii pozostało kilka nazw: Strzelecki - Strzelecki Ranges (góry, a w nich m.in. gatunek Strzelecki Koala), Strzelecki State Forest (na północ od Foster and Toora), Strzelecki Hwy (z Mirboo North do Morwell), a w miejscowości Traralgon - Strzelecki Motor Lodge. Kalendarium eksploracji australijskich Strzeleckiego: 1839 styczeń - kwiecień: Przebywa na Nowej Zelandii. 25 kwietnia: Na pokładzie "Justine" przypływa do Port Jackson, Sydney. 7 czerwca: Na dinner party wydawanym przez gubernatora Gippsa w Government House Poznaje Lady Franklin z Hobart i otrzymuje zaproszenie na Tasmanię. sierpień: Wyrusza na 3-miesięczną wędrówkę: Góry Błękitne, rzeka Grose. Towarzyszy mu dwóch byłych zesłańców. październik: Odkrywa złoto i srebro w okolicach Bathurst. 28 listopada: Dociera z powrotem do Sydney. Po powrocie odbywa rozmowę z gubernatorem Gippsem, w której gubernator prosi go o nieujawnianie tego odkrycia. Mieszka w Australian Club (dawniej Pulteney Hotel) na rogu Bent i O'Connell. Zostaje honorowym członkiem Klubu. Spotyka się i zawiera przyjaźń z Jamesem Mcarthurem z Parramatta. Poznaje również Caroline Chischolm. 20 grudnia: Spotkanie z W.B. Clarke, australijskim geologiem, na przyjęciu wydanym przez kapitana amerykańskiej wyprawy (dwie fregaty: "Vincennes" i "Peacock" i kilka mniejszych statków) na wody Antarktydy. Strzelecki wygłasza toast na cześć Polski i zasług Anglosasów dla sprawy wolności (wspomina o Kościuszce). 22 grudnia: Druga wyprawa Strzeleckiego na Wyżynę Yass w towarzystwie Jamesa Mcarthura. Boże Narodzenie na farmie Johna McArthura w Camden. 1840 12 marca: Odkrycie i nazwanie Góry Kościuszki. Nadanie nazwy Gippsland ziemi po drugiej stronie Gór Działu Wodnego (Dividing Ranges). Spotkanie z krajowcami. Dociera do Melbourne, gdzie zaprzyjaźnia się z Henry Gisbornem (Commissioner of Crown Lands); wspólnie redagują broszurę o Gippsland. lipiec Strzelecki ląduje na Tasmanii, w Launceston. Zakłada laboratorium u dra Williama Pugha. Koncentruje się na pomiarach meteorologicznych. W Sydney "The Colonist" drukuje napastliwy artykuł nt. jego odkryć, w obronie praw McMillana do tytułu odkrywcy. 1841 13 lutego: Do Port Albert wpływa statek "Singapore" z angielskimi osadnikami mającymi się osiedlić na terenach oznakowanych przez Strzeleckiego na jego mapie Gippsland'u, opublikowanej w Londynie. 28 listopada: Strzelecki przeżywa burzę z piorunami na zboczach Ben Lomond (północna Tasmania). Odkrywa tam złoża węgla. Nawiązuje przyjaźń z gubernatorem Sir Johnem Franklinem (ur. 1786) i Lady Jane Franklin (ur. 1793). Snują plany irygacji terenów rolniczych (susza spustoszyła nisko położone tereny Tasmanii w 1841 roku). 19 sierpnia: "Sydney Morning Herald" publikuje fragment dziennika podróży Strzeleckiego. 26 sierpinia: Raport Strzeleckiego dla Jego Ekscelencji Sir George Gippsa zostaje opublikowany w "Parliamentary Papers" w Sydney. Wyprawa morska z Franklinami do Port Arthur. 1842 13 stycznia: Strzelecki wspina się na najwyższy szczyt Flinders Island (kpt. Stokes nazwie go później Strzelecki’s Peak). Zakłada z Franklinem Tasmanian Society of Natural Sciences z pismem "Tasmanian Journal". 29 września: Odpływa do Sydney. Wyprawa w okolice Newcastle i Port Stephen. 1843 Podczas pobytu u kapitana P.P. Kinga gospodarz przekazuje mu własne rejestry pogody w Nowej Południowej Walii, a Strzelecki udostępnia do sprawdzenia całość swoich meteorologicznych teorii. 22 kwietnia: Rusza w podróż do Francji. Po drodze: Wielka Rafa Koralowa, Bali, Singapur, Kair.